Çağrı Merkezi: 0532 601 17 91

Kupa Tedavisi ve Hacamat Cupping Therapy and Hijamah Müyesser Okumuş1 1 Kırıkkale Üniversitesi Tıp Fakültesi Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon Anabilim Dalı

Özet
Antik çağlardan bu yana, tamamlayıcı ve geleneksel tedavi, insan sağlığı için önemli bir rol oynamıştır.
Tamamlayıcı ve geleneksel tedavi uygulamalarından olan kupa (yaş veya kuru kupa tedavisi) tedavisi
konvansiyonel tedaviye cevap vermeyen birçok bozukluklarda terapötik etkiye sahip olduğu iddia
edilmektedir. Bu derleme, ilgili literatürün ışığında kupa tedavisi tanımlamasını, tarihçesini, uygulama
tekniklerini, mekanizmasını, uygulama bölgelerini ve yan etkilerini özetlemektedir.
Anahtar kelimeler: Yaş kupa tedavisi, hacamat, geleneksel tıp, tamamlayıcı tedaviler, alternatif tıp

 

 

Giriş
Tamamlayıcı ve geleneksel tedavi son yıllarda popüler hale gelmiştir.1
Araştırmalara göre İngiltere’de halkın üçte birinde, Amerika’da ise yarıya yakınında
tamamlayıcı ve alternatif tedavi uygulanmaktadır. Tamamlayıcı ve geleneksel tedavi
uygulamalarından olan kupa tedavisi en eski tedavi yöntemlerinden biridir ve
dünyanın farklı bölgelerinde konvansiyonel tedaviye cevap vermeyen ya da kronik
hastalıklarda tamamlayıcı tedavi olarak uygulanmaktadır.1 Kupa tedavisi farklı
şekillerde uygulanmakla birlikte temel olarak yaş ve kuru kupa tedavisi olarak
yapılmaktadır. Her iki uygulamada da kupalar negatif basınç oluşturarak cilde
yerleştirilmekte, yaş kupa tedavisinde (YKT) cilde çizikler atılarak kan dışarı
alınmaktadır.2,3 Kuru kupa tedavisi daha çok uzak doğu ülkelerinde yaygın iken, YKT
ise Orta Doğu ve Orta Avrupa ülkelerinde yaygın olarak uygulanmaktadır.1 Kupa
tedavisinin uygulaması son zamanlarda Amerika, Almanya, Norveç, Danimarka, Suudi
Arabistan, Mısır, Hindistan ve Çin gibi birçok ülkede artmıştır.4,5 Yakın zamanda
Harvard Tıp Fakültesi’nde kronik şiddetli ağrıdan yakınan çocuklarda kupa ve
akupunktur tedavisinin etkili olduğu rapor edilmiştir.6 Kore’de modern ve geleneksel
tıp beraber devletin denetiminde birlikte yürütülmektedir.7 “Forschende
Kupa Tedavisi ve Hacamat
Okumuş Ankara Med J, Vol. 16, Num. 4, 2016
371
Komplementärmedizin ”dergisinde yayımlanan bir derlemede kupa tedavisinin deri,
kas iskelet, sinir sistemini etkileyen hastalıklarda kullanıldığından belirtilmiştir.8
Kupa Tedavisinin Tarihçesi
Kupa tedavisi beş bin yıldan fazla süredir dünya genelinde yaygın bir biçimde,
birçok kültürde uygulanmaktadır. Özellikle Asya, Ortadoğu ve Avrupa gibi dünyanın
birçok bölgesinde alternatif tedavi olarak uygulanmıştır.4,9
Kupa tedavisi Orta Doğu’da M.Ö. 3500 (5500 yıl öncesi)yıllarında ilk kez
Asurlular tarafından hayvan boynuzları ve bambular kullanılarak uygulanmıştır.10 Kupa
tedavisine ait en eski yazılı belge ise M.Ö. 3300 yılında antik Makedonya’daki
uygulamaları anlatan “Ubi Plethore Ibi Evacua” adlı eserdir.8 Ebers Papirus’da
(Mısır’da) M.Ö. 1550’de kupa tedavisinden bahsedilmiştir. Herodotus (M.Ö. 484‐
425)Mısırlı doktorların hem kuru hem de yaş kupa tedavisi uyguladıklarını
belirtmiştir.11 Ayurveda kutsal kitabında belirtildiğine göre M.Ö. 1500 yıllarında
Hindistan’da YKT uygulanmıştır.8 Asur ve Babil İmparatorlukları’nda, Çin’de
akupunktur ile kombine edilerek uygulanan kupa tedavisini Hipokrat ve Galen de
kullanmıştır.11,12 YKT; Orta Doğu ve Arap toplumunda vücudun eski orijinal haline
getirilmesi anlamına gelen “hicamat” olarak adlandırılmıştır.10 İbni Sina (M.S. 980‐1037)
YKT’nin faydalarından bahsetmiştir.8 Rönesans döneminde İtalya ve Avrupa’nın diğer
bölgelerinde popüler olan kupa tedavisi günümüzde ise Kuzey Avrupa, Amerika,
Avustralya, Hindistan, Afrika, Uzak Doğu ve Orta Doğu ülkelerinde
uygulanmaktadır.4,8,11,13
Uygulama Yöntemleri
Kupa tedavisi top ve çan gibi farklı şekil ve boyutlardaki (2.5‐7.5 cm) kupalarla
uygulanır. Eski zamanlarda boynuz, çömlek, metal ve bambu kullanılmışken
günümüzde cam ve PVC (sert plastik) olanlar daha çok tercih edilmektedir. Çin
tıbbındaki yaş kupa tedavisinde uygulanan alana önce çizikler atılır, ardından kupalar
negatif basınç ile yerleştirilir ve bölgedeki sıvı dışarı alınır Arap toplumunda uygulanan
YKT’de ise önce kupalar yerleştirilir, oluşturulan negatif basınçla deri kabarır, hiperemi
oluşur. Yaklaşık 5 dakika sonra kupalar alınır ve bu bölgelere çizikler atılarak, kupalar
tekrar negatif basınç oluşturulmak suretiyle yerleştirilir ve sıvının dışarı atılımı
sağlanır. Hacamat denilen bu YKT’de aslında kuru kupa ve yaş kupa tedavisi birlikte
uygulanarak tedavinin etkinliğinin arttığı belirtilmiştir.3,14,15
Uygulanan alana negatif basınç oluşturmak için ateş veya manuel pompa
kullanılmaktadır. Alevin kontrolsüz basınç oluşturarak fenestre kapiller zedelenmesine
yol açacağı düşünülmektedir. Manual basınç sistemi vakumun şiddetinin kontrol
edilebilir olması nedeniyle tercih edilen bir yöntemdir.16 YKT uygulama tekniği de
etkinlik açısında çok önemlidir. Ciltte üst tabaka epidermis, altta ise dermis tabakası
mevcuttur. Dermo‐epidermal alanda fenestre kapillerler vardır.17 Cilde atılan çiziklerin
(0.1‐02 mm gibi) yüzeyel olması, cilt bariyerini açarken mümkün olduğunca
kapillerlerin travmatize edilmemesi, özellikle interstisyel alandaki sıvının dışarıya
atılması önerilmektedir.16‐8
Kupalar uygulandığı alanda 5‐10 dakika bekletilir. Kupa uygulanılan bölgede
eritem, ödem ve ekimoz oluşabilir fakat genellikle birkaç günden birkaç haftaya kadar
düzelir. Farklı kupa uygulamaları vardır; hareketli kupada, uygulanan bölgeye
Kupa Tedavisi ve Hacamat
Okumuş Ankara Med J, Vol. 16, Num. 4, 2016
372
krem/yağ sürülür, kupa yerleştirilir ve belirli bölgelere hareket ettirilirken iğne kupada,
kupa altına akupunktur iğneleri yerleştirilir.18‐9 Akupunktur ve akuabasınç
(acupressure) prensip olarak YKT’ye benzemekle birlikte YKT’de dışarı kan alınma
işlemi mevcuttur. Aslında akupunkturun da dışarı kan alınma tekniği ile uygulamaya
başlandığı, daha sonraları şimdiki halini aldığını rapor edenler de vardır.1

Kupa uygulama tipleri
 Kuru kupa uygulaması
 Yaş kupa tedavisi (hacamat)
 Hareketli kupa tedavisi
 Boş kupa tedavisi
 İğne kupa tedavisi
 Su kupa tedavisi
 Sıcak kupa/moksa kupa
 Herbal kupa
İyileşmeyi kolaylaştıracağı ve skar dokusunu azaltacağı için cilde atılan
çiziklerin cildin doğal kıvrımlarına paralel olması önerilmektedir.20 Uygulama öncesi
ve sonrası bir iki gün proteinden fakir diyet tavsiye edilmiştir. İşlem sonrası 24 saat
içinde banyo yapılması önerilmemektedir. Yemekten sonra mezenterik arter
dolaşımının artması cilde giden kan akımını da azaltabileceği için YKT’nin aç karna
uygulanması önerilmektedir.10,21 Bazı makalelerde yaş kupa tedavisi 2 yaş altı ve 60 yaş
üstüne önerilmemektedir.20
Ayın yer çekim gücüne bağlı kan basıncındaki değişiklerden dolayı, YKT’nin ay
takvimine göre ayın 17, 19, 21 ve 23’ünde uygulanması önerilmektedir.22
YKT patolojinin olduğu ya da yakın bölgeye (ağrılı bölge gibi) uygulandığında,
bu bölgelerden patojen yapan maddelerin atılımı sağlanarak, tedavide daha etkili
olabileceğine inanılmaktadır.16 Boyunda “Kahel” bölgesi olarak adlandırılan 7. servikal
ve “Akhdayin” diye adlandırılan her iki kulak posteroinferior bölgeleri tercih
edilmektedir.16 Kupa tedavisinin en sık uygulama alanı sırt bölgesidir. Özellikle skapula
arası paravertebral bölge, 7. servikal bölge, omuz başları, göğüs, karın ve kalça en sık
uygulanan bölgelerdir.15,18 Sırt bölgesinin iç organlar açısından ayna görevi gördüğü,
bu bölgede visseral organlar ile ilişkili sempatik ganglionların lokalize olduğu
belirtilmiştir.23
YKT uygulaması sırasında atılan kan miktarı hastaya göre farklılık göstermekte
olup terapötik etkisinin kan miktarıyla ilişkili olmadığı düşünülmektedir.10
Kupa Tedavisinin Mekanizması
Kupa tedavisinin etki mekanizmaları ile ilgili yeterince çalışma olmadığından
birçok hipotez öne sürülmüştür.24 Nöral, hematolojik, immünolojik, metabolik ve
psikolojik etkilerinden bahsedilmektedir.2,20,24 Özellikle analjezik etki nörolojik sistemi
etkileyerek ortaya çıkmaktadır. Nöral hipoteze göre; kupa tedavisinin nosiseptör,
spinalkord ve beyin (korteks) seviyesindeki sinyal işlemini değiştirerek kronik ağrıda
etkili olduğu öne sürülmüştür (Kapı kontrol teorisi).1,25,26 Kupa ve diğer naturapatik
Kupa Tedavisi ve Hacamat
Okumuş Ankara Med J, Vol. 16, Num. 4, 2016
373
refleks tedavilerin; spinotalamo kortikalağrı yolaklarındaki Aδ (delta) ve C liflerini
uyararak etkilediği düşünülmektedir.27 Periferik nosiseptörlerin laktat, ATP, sitokin vb
tarafından duyarlı hale gelmesi metabolik ve nöral hipotezlerin birbirleriyle ilişkili
olduğunu düşündürmektedir.10,27 Metabolik hipoteze göre ise, kupa tedavisi artmış kas
aktivitesini azaltarak analjezik etki oluşturmaktadır.27 Boyun ağrısı olan hastalarda kas
aktivitesinin arttığı tespit edilmiş; kontrol grubu ve ağrısız tarafla karşılaştırıldığında
etkilenmiş tarafta yetersiz kan akımı ve laktat düzeyinin arttığı gözlenmiştir.27 Kupa
tedavisi, uygulanan bölgede lokal vazodilatasyon oluşturarak, o bölgenin
mikrosirkülasyonunu arttırmaktadır. Ayrıca kas tonusunu azaltarak analjezik etki
oluşturur.27 Ağrılı boyun kaslarında laktat ve prüvat düzeylerinin sağlıklı olanlardan
farklı olduğu gözlenmiş, bu durumun glukoz metabolizmasındaki bozukluğa bağlı
olabileceği düşünülmüştür.27
Kupa tedavinin spinalkord ve serebral korteks düzeyinde endorfin ve enkefalin
gibi opiyatların salınımını arttırarak ve ağrı transmisyonunu inhibe ederek analjezik
etki gösterdiği rapor edilmiştir.28 YKT, yukarıda da belirtildiği üzere cilde kesi
yapılması sonrası uygulanan vakumlu kupa ve bir miktar kanın dışarı alınma
yöntemidir.29 Bu uygulamada oluşan hasarın nosiseptif uyarı oluşturarak diffüz noxius
inhibitör kontrolünü etkileyebileceği belirtilmiştir.14 YKT’nin etkisi ile ilgili başka bir
hipotez de akupunktur benzeri etki göstermesi; uygulandığı bölgede nörotransmitter,
endojen opiyat benzeri maddelerin salınımının artması ve santral sinir sisteminde c‐fos
proteinini aktive etmesidir.30
Kronik kas iskelet sistemi ağrılarının affektif komponenti olduğu bilinmektedir.
Hafif dokunmanın bile limbik sistemi etkileyerek ağrıyı azaltacağı belirtilmektedir.3,31
Bunun yanında otonomik sinir sistemi etkileyerek ağrıyı azaltabileceği belirtilmiştir.32
Kupa uygulanan yerde inflamasyon oluşmasının, immün sistem üzerine etkisi
olduğunu düşündürmektedir; immün sistem üzerine immünomodülatör ve düzenleyici
etki gösterdiği düşünülmektedir.33 TNF ve interferon gibi inflamasyon belirteçlerinin
arttığı gösterilmiştir.23 Doğal öldürücü hücrelerin artışını sağladığı, vakumlanan
bölgede substans P ve diğer inflamatuvar mediatörlerin dilüe olmasına yol açmaktadır.
Ciltte oluşturulan hasar ile katelesidin, defensin ve dermsidin gibi antimikrobiyel etki
oluşturan doğal immün sistem hücrelerini arttırdığı düşünülmektedir.34
Kupa tedavisinin masaj etkisi de vardır.10 Kupa tedavisinin en iyi derin doku
masajı olduğu belirtilmektedir.35
Hematolojik yoldan; koagülasyon ve antikoagülasyon sistemleri etkileyerek ve
kan akımını ve uç organda perfüzyonu arttırarak etkisini göstermektedir.20
YKT’nin cildin boşaltım görevini kolaylaştırdığı rapor edilmiştir. YKT
uygulamasıyla globulin gibi büyük molekül ağırlıklı protein, antikor, sitokin
reseptörleri ve RF, trigliserit, kolesterol ve LDL gibi hidrofobik maddelerin, ferritin ve
ürik asit atılımı kolaylaşmaktadır.20,36
Kupa tedavisinin etkinliği ile ilgili yukarıda bahsettiğimiz mekanizmalara ek
olarak birkaç teoriden daha bahsedilmektedir.
Geleneksel Çin Tıbbında, hastalıklara yaşam enerji kaynağında (Qi) oluşan
tıkanıkların yol açacağına inanılmaktadır. Kupa tedavisi ile bu enerjinin yeniden
dengeli ve düzenli bir şekilde bedende akmasını sağlandığı düşünülmektedir.15,23
Kupa Tedavisi ve Hacamat
Okumuş Ankara Med J, Vol. 16, Num. 4, 2016
374
Akupunktur, kupa ve lazer tedavilerinin yaşam enerji akışında etkili olduğu rapor
edilmiştir.34,37
Hong ve arkadaşları kupa tedavisinde oluşan negatif basıncın uygulandığı yerde
kan dolaşımını arttırarak kas ve sinirlerde esneklik sağladığını öne sürmüşlerdir.34 Gao
ve arkadaşları ise akupunktur noktalarına uygulanan kupa tedavisinin ciltte hiperemi
ve hemostaz oluşturarak terapötik etki oluşturduğunu düşünmüşlerdir.32,34
Taibah teorisine göre; insan vücudunun dengesi, sistem ve organların
birbirleriyle olan uyumuna bağlanmaktadır. Bu fizyolojik denge bozulduğunda ise
hastalıklar ortaya çıkmaktadır. YKT ile hastalıklara yol açan potansiyel zararlı
maddelerin atılımı sağlanarak bu dengenin yeniden sağlandığı düşünülmektedir.34 YKT
hem kuru hem yaş kupa uygulamasını da içerdiği için, iki uygulamanın da faydalı
etkileri gözlenmektedir.34 Uygulamada cilde vakumlu pompa aracılığı ile kupalar
yerleştirilir, ciltte kabarma meydana gelirken, kapiller etrafındaki basınç azalmaktadır.
Bu da kapiller filtrasyonun artmasına, lenf ve interstisyel sıvının toplanmasına neden
olur. Bu bölgede lokalize olan kimyasal maddeler, inflamatuvar ve nosiseptif
mediatörler dilüe olur, sinir uçları yıkanır, doku yapışıklıkları açılır ve sonuçta ağrı
azalır.34 Kupaların kaldırılmasıyla ise ciltte kan akımı artar ve reaktif hiperemi gözlenir.
Arkasından bu bölgeye atılan çizikler deri bariyerini ortadan kaldırır. Kupaların ikinci
kez yerleştirilmesiyle lenf sıvısını da içeren interstisyel sıvı (patojen içeren sıvı da
denilmektedir) dışarı atılır. Bu arada da endojen opiyatların salınımlarının da
artabileceği belirtilmektedir.34
Orta çağlarda hastalıkların nedenlerine yönelik, humoral teori geçerliydi; yani
hastalıkların vücuttaki 4 sıvının (Kan, sarı safra, kara safra, balgam) dengesizliğinden
kaynaklandığı düşünülürdü. Kupa tedavisi ile bu dengenin yeniden sağlandığı
düşünülmektedir.38
Kanıta dayalı YKT basamaklarının analizi
1. Proinflamatuvar maddeler, inflamasyon hücreleri, toksinler, bakteriler, zararlı
kimyasal ve biyolojik maddelerin lokalizasyonu hastalıklar ve patolojik evrelerin
özelliklerine göre değişmektedir. Bu bölgelere uygulanan YKT ile bu maddelerin
atılımının kolaylaştığı düşünülmektedir.10
2. Ağrının patogenezinde, interstisyel basınç artışı, afferent sinirlerde kalsitonin
gen ilişkili peptid, substans P ve reseptörü gibi nörotransmitterlerin artması rol
oynamaktadır.10 YKT ile interstisyel alanın temizlenmesi, interstisyel basıncın
azaltılması ve patojen maddelerin atılımı sağlanmaktadır. Yanık veya
inflamasyona bağlı oluşan ödemin bu yöntemle azaltılabileceği
düşünülmektedir.10
3. Cilt birçok ilaç metabolitlerini, ağır metal, kimyasal ve endojen toksik
maddelerin atılımında rol oynar. YKT ile bunların atılımının sağlandığı
düşünülmektedir.10
YKT’nin birinci basamağı: Cilt viskoelastik bir yapıya sahip olduğu için kupa
uygulama sırasında oluşturulan negatif basınç, deriyi yukarı kaldırarak interstisyel
sıvının kupa altına birikmesini sağlar.12
Deri ve derialtında biriken sıvı, konnektif dokuda oluşan yapışıkları düzeltebilir.
Kupa içindeki kabaran deri alanının artması, burada yer alan kapillerler etrafındaki
Kupa Tedavisi ve Hacamat
Okumuş Ankara Med J, Vol. 16, Num. 4, 2016
375
basıncın azalmasına ve kapillerlerden bu bölgeye daha çok sıvı akımına neden olur;
venöz uçtan ise emilim azalır. Burada artan sıvı nosiseptif mediatörlerin
redistribüsyonunu sağlayabilir. Toplanan sıvı sinir uçlarını sulayarak nosiseptif
mediatörlerin dilüsyonunu sağlar ve ağrı uyarısını azaltabilir. Kupaların kaldırılması ile
negatif basınç azalır ve kabaran deri eski haline dönerken burada biriken sıvı ile
birlikte inflamatuvar ve ağrı oluşturan mediatörler hem dilüsyona uğrar hem de ağrılı
bölgeden dağılır. Kupaların negatif basınçla yerleştirildiği aşama kuru kupa tedavi
yöntemidir.10
İkinci basamak: Oluşan analjezik etki YKT’nin ciltte oluşturulan çiziklerde daha
az ağrı hissedilmesini sağlar. Ciltte oluşturulan hasar endorfin, ensefalin, dinorfin gibi
endojen opiyatların salınımı arttırır.39 YKT uygulama alanında hasarlanmış
kapillerlerdeki kan, interstisyel sıvı ile birlikte dışarı atılır fakat, dışarı atılan sıvının
daha çok interstisyel sıvı olduğu, kapillerlerden ise daha çok hemolize olmuş kanın
filtre olduğu belirtilmektedir.10 Çizikler sırasında damar duvarlarının hasarlanmasıyla
koagülasyon mekanizmaları da devre gireceği için, ikinci basamaktaki kupa ile sıvının
dışarı atılması işlemi, olabildiğince hızlı yapılmalıdır.10
Kupa Tedavisi ile İlgili Yapılan Çalışmalar
Lomber disk lezyonu, herpeszoster, servikal spondiloz, RA, brakiyalji parestetika
noktürna, karpal tünel sendromu, akut gutartiriti, fibrozit, fibromiyalji, persistannon
spesifik boyun ağrısı, kronik osteoartrit, akut trigeminal nevralji, baş ağrısı ve migren
gibi hastalıklarda etkinliği ile ilgili yapılan çalışmalar mevcuttur. Hipertansiyon, kas
iskelet sistemi hastalıkları veya inme gibi nörolojik hastalıklarda uygulanmıştır.40 Zona
hastalığına bağlı semptomlarda ve fasiyal paralizide etkili olduğu belirtilmiştir.32
Yapılan çalışmalarda birtakım metodolojik kısıtlılıklar olsa da, kupa tedavisinin klinik
etkinliği gözlenirken, güvenilirliği konusu ise henüz kesinlik kazanmamıştır.7
Stroke hastalarında YKT ile ilgili yapılan çalışmalarda, etkinliğin minimal
olduğu belirtilse de; YKT’de etkinliği gösterilen hipertansiyon, hiperlipidemi,
ateroskleroz gibi inmeyi provake eden hastalıklara etkiyerek, inme oluşmasını
azaltmak suretiyle tedavinin mali yükünü azaltmada katkı sağlayabileceği
düşünülmektedir.17,34,36,41
Kore’de bilgisayar kullanan ve boyun ağrısı olan hastalarda uygulanan kupa
tedavisinin ağrı ve fonksiyonel durumda düzelme yaptığı tespit edilmiştir.3
Nitrik oksidin (NO) yara iyileşmesindeki önemi bilinmektedir.34 Diyabet
hastalarında azalan NO seviyesinin YKT ile arttırabileceği belirtilmektedir.34 Romatoid
artritte yapılan bir çalışmada, farmakolojik tedavi yanında YKT de uygulanan
hastalarda, VAS, hassas ve şiş eklem sayısında ve hastalık aktivite skorlarında dramatik
azalma saptanmıştır. Ayrıca ESR, CRP, IL2 ve RF gibi laboratuvar parametrelerinde de
düşüş gözlenmiştir. İmmün sistemde immünomodülatör etki oluşturarak, farmakolojik
tedavinin yan etkilerinin de azaltılabileceği rapor edilmiştir.26
Obez hipertansiyonlu hastaların ekstrasellüler ve interstisyel sıvı hacimlerinin,
normotansif bireylere göre anlamlı olarak daha fazla olduğu belirtilmektedir.34 Artan
bu sıvının drenajı tedavide etkili olabilir.34 Bazı çalışmalarda hipertansiyonun, NO
sentezinin inhibisyonuna bağlı olduğu belirtilmiştir.34 Oksidatif stresin ise NO
sentezini azalttığı belirtilmiştir.10,34 YKT nin hipertansiyon tedavisinde, metabolik
Kupa Tedavisi ve Hacamat
Okumuş Ankara Med J, Vol. 16, Num. 4, 2016
376
atıklarla birlikte interstisyel ve intravasküler sıvının drenajını sağlayarak ve NO
sentezini artırrak etkili olabileceği düşünülmektedir.10 Bir meta‐analizde YKT’nin kan
basıncı kontrolünde etkili olduğu belirtilmiştir.10,42‐3 Hipertansiyonlu hastalarda
kullanılan ve elektrolit bozukluğuna yol açan diüretiklerin kullanımını azaltabileceği
belirtilmiştir.10. Farelerde iskemik alanlarda yeniden kanlanma sağladığı gözlenerek
kardiyoprotektif etki oluşturabileceği belirtilmiştir44.
YKT ile migrene bağlı baş ağrılarında da %66 azalma tespit edilmiştir.20 Migren
hastalarında IL‐6 yüksekliği bulunmuştur.45 Taibah teorisine göre kimyasal
mediatörler, IL‐6, vazoaktif maddeler, nöropeptidlerin (substans P, vazoaktif intestinal
polipeptid, ve kalsitonin gen ilişkili peptid gibi) drenajı ile migren, hipertansiyona bağlı
başağrısı ve akut trigeminal nevraljide etkili olabileceği düşünülmektedir.34 Bunun
yanında plasebo etkisinin olabileceği de belirtilmektedir.23
Yapılan bir çalışmada dirençli bir sellülit hastasında, antibiyotiklere ek olarak
YKT uygulanmış ve hastada dramatik şekilde düzelme gözlenmiştir.46 Fibromiyaljili
hastalarda kuru kupa tedavisi uygulanmış, ağrı şiddetinde ve hassas nokta sayısında
azalma olmuştur.34,47 Kuru kupa tedavisinin diz osteoartritinde ağrıyı azalttığı tespit
edilmiştir.48
Bel ağrısı olan hastalarda uygulanan YKT’nin ağrı skorlarında ve analjezik
kullanımında azalma olduğu gösterilmiştir.3,9,29 YKT uygulanan nonspesifik bel ağrılı
hastaların ağrılarında anlamlı düzelme tespit edilirken, herhangi bir yan etki ise
gözlenmemiştir.9 Karpal tünel sendroma bağlı semptomlarda ve gut artritinde etkili
olduğu rapor edilmiştir.4,15
Ranaei‐siadat ve arkadaşlarının venöz ve kupa kan parametrelerinin
karşılaştırdıkları bir çalışmada kolesterol, HDL ve LDL seviyelerini düzenlediği
gözlenmiştir.49
Malignite hastalarında malign hücreler tarafından üretilen laktat, hastalığın
progresyonunda anahtar olarak rol oynamaktadır.16 Laktat ROS’un kararlı hal almasını
da sağlamaktadır.50 Laktat antogonisti olan ilaçların, kanser hücrelerinin öldürdüğü
gözlenmiştir.16 YKT’nin laktat drenajı sağlayarak antineoplastik etki gösterebileceği
düşünülmektedir.16
Astımlı hastalarda solunum fonksiyon testlerinde düzelme sağladığı, hastaların
gece ve gündüz semptomlarında azalma olduğu tespit edilmiştir.51
Sigara içenlerde YKT ve veneseksiyonun karşılaştırıldığı bir çalışmada, O2
saturasyonu her iki grupta da yükselmiş, fakat YKT uygulamasındaki düzelme,
veneseksiyona göre anlamlı olarak yüksek bulunmuştur52.
Yapılan bir çalışmada kupa kanında bakılan oksidatif maddeler venöz kana göre
daha yüksek bulunmuştur.20 Bu da oksidatif maddelerin bu yolla dışarı atılarak
teröpatik etki oluşturabileceğini düşündürmektedir.
YKT ile alınan kanın venöz kandan farklı içeriğe sahip olduğu fibrinojen
seviyesini azaltarak koagülasyon ve antikoagülasyonu düzenleyebileceği, hemotokriti
düşürerek de kan akımını ve oksijen transferini artıracağı rapor edilmiştir.23,53 Hem
dolaşımın hem de interstisyel alanın, endojen ve eksojentoksik maddelerden
arındırılmasını sağlayarak detoks etkisi oluşturmaktadır.46 İlaçların metabolizmasıyla
Kupa Tedavisi ve Hacamat
Okumuş Ankara Med J, Vol. 16, Num. 4, 2016
377
oluşan metabolik atıkların atılımını kolaylaştırarak, ilaçların yan etkilerini azaltacağı
belirtilmiştir.16
Hangi Hastalıklarda Etkili Bulunmuştur?
 Lomber disk lezyonu
 Servikal spondiloz
 Brakialji parestetika noktürni
 Persistant non‐spesifik boyun ve bel ağrısı
 Fibrozit
 Fibromiyalji
 Diz osteoartriti
 Dismenore
 Talasemi ve hemokromatozis
 Migren
 Trigeminal nevralji
 Karpal tünel sendromu
 Gut artriti
 Hiperlipidemi
 Alerjik rinit
 Astım
 Asmatik bronşit
 Hipertansiyon
 Kalp yetmezliği
 Aritmi ve MI (hayvanlarda yapılan bir çalışma)
 Herpeszoster
 Viral hepatit
 Sellülit
 RA
 Sekonder amonere
 İnme rehabilitasyonu
 Akne vulgaris  Atopik dermatit10,16,20,36,46,54
Yan Etkiler
Kupa tedavisinin yan etkilerinin incelendiği, sistematik bir derlemede WHO‐
UMC nedensellik skalası kullanılmış; kesin, muhtemel ve mümkün olabilen yan etkiler
şeklinde sınıflandırılmıştır.7,55 Tarama sonucunda 572 makale incelenerek 16 çalışma
dahil edilmiş; beş vaka sunumunda hastalarda demir eksikliği anemisi tespit edilmiştir.
İncelenen diğer araştırmalarda; faktitiyal dermatit, herpes enfeksiyonu, ciltte
pigmentasyon ve laserasyon, servikal epidural apse, kardiyak hipertrofi, ağrıda artış
gibi yan etkiler rapor edilmiş ve bu yan etkiler de muhtemel ve mümkün olarak
sınıflandırılmıştır.7 Araştırmalardaki metodolojik farklılıklar da yan etki sıklığını
etkilemektedir, zira batı ülkelerinde uygulanan kupa tedavilerinde en sık gözlenen yan
etki yanık iken, Kore’de kupalarda negatif basınç oluşturmak için ateş yerine daha çok
vakumlu pompalar tercih edildiğinden bu yan etkiye hiç rastlanmamıştır.7

Kupa Tedavisi ve Hacamat
Okumuş Ankara Med J, Vol. 16, Num. 4, 2016
378
Bir derlemede incelenen 135 randomize kontrollü çalışmanın hiç birinde ciddi
yan etki rapor edilmemiştir.32 Vaka düzeyinde kan basıncında ani artma ile hemorojik
stroke, pannükülit, reversible kardiyak hipertrofi ve demir eksikliği anemisi
gözlenmiştir.56 YKT’nin en ciddi yan etkisi nadir de olsa vazo‐vagal senkoptur.
Enfeksiyon riski (hepatit B, C, HPV veya HIV) olabilir, fakat gerekli tedbirler alınarak
önlenebilir. Kupa tedavisinin profesyonellerce uygulanması, anemi oluşmaması için sık
aralıklarla yapılmaması, uygulama öncesi hastanın değerlendirilmesi, muayenesinin
yapılması ve hemogram, biyokimya gibi tetkiklerinin incelenmesi, enfeksiyon riski
açısından emniyet kılavuzunun takibi gerekir.14,7,57 Uygulama öncesi oluşabilecek yan
etki listesi çıkartılarak değerlendirme yapılmalıdır.58
Kupa uygulaması sonrası erken dönemde eritem, dairesel ekimoz, şişlik,
kanama, rahatsızlık hissi, ağrı, hafif başağrısı, terleme, sıcaklık basma hissi ve
karıncalanma gözlenebilirken; kesi bölgesinde skar, morarma, hiperpigmentasyon ise
daha geç gözlenen değişikliklerdir.18,59
Sonuç
Dünya Sağlık Örgütü özellikle modern tıbbın yeterli olmadığı özellikle de
kronik hastalarda, geleneksel ve tamamlayıcı tedavi uygulamalarını tavsiye
etmektedir.10,18,27 Geleneksel ve tamamlayıcı tedavi uygulamalarından olan kupa (yaş
veya kuru kupa tedavisi) tedavisinin konvansiyonel tedaviye cevap vermeyen birçok
hastalıkta terapötik etkiye sahip olduğu iddia edilmektedir. YKT veya hacamat;
herhangi bir hastalıktan dolayı veya hastalıktan korunmak amacıyla belli vücut
noktalarında bölgesel vakumla beraber yüzeysel cilt kesileri oluşturarak kanın alındığı
uygulama yöntemidir.
YKT ile endojen toksik ve kimyasal maddelerin, metal ve ilaç metabolitlerinin
kapiller ve lenf damarlarından, interstisyel aralıktan uzaklaştırıldığı düşünülmektedir.
YKT’nin deri altı bağ dokusundaki yapışıklıkları azalttığı, deri ve kaslarda kan akımını
artırdığı ve periferik sinir sistemini, deri ve derin doku reseptörlerini akupunktur
benzeri uyardığı belirtilmektedir. Ayrıca inflamatuvar ve ağrı oluşturan mediatörlerin
atılımını ve dilüsyonunu, endojen opiyatların salınımını arttırarak analjezik etki
gösterdiği düşünülmektedir.
YKT özellikle sırt bölgesinde belli noktalara uygulanmakla birlikte, patolojinin
olduğu ya da yakın bölgelere de (ağrılı bölge gibi) uygulanabilir. Ağrılı durumlarda,
hipertansiyonda, Herpes Zoster, romatizmal hastalıklar, migren, astım gibi birçok
hastalıklarda uygulanabilmektedir.
Romatoid artrit, fibromiyalji ve nonspesifik kronik ağrılı hastalar, ağrıyı
azaltmak için genellikle nonsteroid antiinflamatuvar ilaçlar, opiyatlar ve steroidler gibi
ilaçlar kullanırlar ve farklı tedavi yöntemlerine başvurmaktadırlar.34,9 Fakat hastaların
çoğu yan etkilerinden dolayı ilaçları tolere edemez, bir kısmı da etkisizliğinden dolayı
bırakmak zorunda kalırlar.34 Bu hastalar için uygulaması kolay, ucuz ve yan etki profili
de daha az bir tedavi yöntemi olan kupa tedavisi ile ilgili araştırmalar yapılabilir.
Kupa tedavisi uzun zamandan beri uygulanmasına rağmen, mekanizması tam
olarak bilinmemekte, bazı çalışmalarda güvenirlik konusunun henüz kesinlik
kazanmadığı söylenmekle birlikte, yapılan birçok çalışmalarda ve metaanalizlerde
güvenli bir tedavi yöntemi olduğu belirtilektedir.43 Son on yıl içinde kupa tedavisine
Kupa Tedavisi ve Hacamat
Okumuş Ankara Med J, Vol. 16, Num. 4, 2016
379
özellikle de YKT’ye akademik ilginin arttığını, birçok ülkede kupa tedavi etkinliği ve
etki mekanizması ile ilgili araştırmaların yapıldığı gözlenmektedir.
YKT ile ilgili randomize kontrollü çalışma sayısı kısıtlıdır. Tedavi etkinliğini
değerlendirmek için daha büyük örneklem, kaliteli ileri çalışmalara ihtiyaç vardır. YKT
etkinliğini, farmakolojik ve non‐farmkolojik tedavilerle karşılaştıran çalışmaların
yapılması faydalı olacağını düşünmekteyiz. Buna ek olarak çalışma tasarımı, YKT
uygulama yöntemleri de standardize edilmelidir. Ayrıca hastaların uygulamanın nasıl
yapılacağı, beklenen faydaları, olası yan etkileri konusunda bilgilendirilmesi ve
uygulama öncesi onamlarının alınması gerektiği kanaatindeyiz.
Periyodik olarak uygulandığında hem genel dolaşımdan hem de uygulandığı
bölgedeki interstisyel alandan patojen maddelerin atılımını sağlayarak koruyucu
hekimlikte de yeri olduğu belirtilmiştir.34,10
On birinci yüzyıl başlarından 13.yy’a kadar tıp fakültelerinde ders kitabı olarak
okutulan İbn‐i Sina’nın El Kanun Fit’tıb kitabında da YKT ile ilgili bilgiler yer
almaktadır.16,60
YKT Tıbbi Nebevi uygulamalarında da yer almaktadır. Tıbbi nebevi
peygamberimiz Hz Muhammed’in sağlıkla ilgili vermiş olduğu tavsiyeleri ve
uyguladıklarını içermektedir ki bunlar bugünkü modern tıbbın önerileri ile de
örtüşmektedir.10,61
Modern tıbbın bu konuya ilgisiz kalması merdiven altı uygulamalara zemin
hazırlayarak YKT’nin doktor olamayan kişilerce uygulanmasına yol açmıştır. Bu
yöntem ile hekimler, üniversiteler ve sağlık otoritelerinin ilgilenerek, kanıta dayalı
kontrollü çalışmalarla etkili ise mekanizmasının bilimsel olarak suretiyle ortaya
konmasının halk sağlığı açısından önemli bir adım olacağını düşünmekteyiz.
Kaynaklar
1. K Ullah, A Younis, M Wali. An investigation into the effect of Cupping Therapy as a treatment
for Anterior Knee Pain and its potential role in Health Promotion. The Internet Journal of
AlternativeMedicine 2006;4:1‐9.
2. Christopoulou‐Aletra H, Papavramidou N. Cupping: an alternative surgical procedure used by
Hippocratic physicians. J Altern Complement Med (New York, N.Y.) 2008;14(8):899‐902.
3. Kim T, Kang JW, Kim KH, et al. Cupping for Treating Neck Pain in Video Display Terminal
(VDT) Users: A Randomized Controlled Pilot Trial. Journal of Occupational Health
2012;54(6):416‐26.
4. Michalsen A, Bock S, Lüdtke R et al. Effects of TraditionalCuppingTherapy in
PatientsWithCarpalTunnelSyndrome: A RandomizedControlled Trial. Journal of Pain
2009;10(6):601‐8.
5. Eisenberg DM, Davis RB, Ettner SL et al. Trends in Alternative Medicine Use in the United
States, 1990‐1997: Results of a Follow‐up National Survey. JAMA 1998;280(18):1569‐75.
6. Kemper KJ, Sarah R, Silver‐Highfield E, Xiarhos E, Barnes L, Berde C. On pins and needles?
Pediatric pain patients’ experience with acupuncture. Pediatrics 2000;105(4):941.
7. Kim T, Kim KH, Choi J, Lee MS. Adverse events related to cupping therapy in studies conducted
in Korea: A systematic review. European Journal of Integrative Medicine 2014;6(4):434‐40.
8. Bamfarahnak H, Azizi A, Noorafshan A, Mohagheghzadeh A. A tale of Persian cupping therapy:
1001 potential applications and avenues for research.Forsch Komplementmed. 2014;21(1):42‐7.
9. Farhadi K, Schwebel DC, Saeb M, Choubsaz M, Mohammadi R, Ahmadi A. The effectiveness of
wet‐cupping for non specific lowback pain in Iran: a randomized controlled trial. Complement
Ther Med 2009;17(1):9‐15.
Kupa Tedavisi ve Hacamat
Okumuş Ankara Med J, Vol. 16, Num. 4, 2016
380
10. El Sayed SM, Mahmoud HS, Nabo MMH. Methods of Wet Cupping Therapy (Al‐Hijamah): In
Light of Modern Medicine and Prophetic Medicine. Altern Integ Med 2013;2:3.
11. Turk JL, Allen E. Bleeding and cupping. Ann Roy Coll Surg Eng 1983;65:128–31.
12. Tham LM, Lee HP, Lu C. Cupping: from a biomechanical perspective. J Biomech 2006;39:2183–
93.
13. Lüdtke R, Albrecht U, Stange R, Uehleke B. Brachialgiaparaestheticanocturna can be relievedby
‘wetcupping’ – results of a randomized pilot study. Complement Ther Med 2006;14:247–53.
14. Kim JI, Kim TH, Lee MS, Kang JW, Kim KH, et al. Evaluation of wetcupping therapy for
persistent non‐specific low back pain: a randomised, waiting‐list controlled, open‐label,
parallel‐group pilot trial. Trials 2011;12:146.
15. Zhang SJ, Liu JP, He KQ. Treatment of acute gouty arthritis by bloodletting cupping plus herbal
medicine. J Tradit Chin Med 2010;30:18‐20.
16. Sayed SM, Al‐quliti AS, Mahmoud HS et al.Therapeutic Benefits of Al‐hijamah: in Light of
Modern Medicine and Prophetic. American Journal of Medical and Biological Researc,
2014;2(2):46‐71.
17. Baghdadi H, Abdel‐Aziz N, Ahmed NS et al. Ameliorating Role Exerted by Al‐Hijamah in
Autoimmune Diseases: Effect on Serum Autoantibodies and Inflammatory Mediators.
International journal of health sciences 2015;9(2):207‐32.
18. Ali Al KQ‐Rubaye KQ. The Clinical and Histological Skin Changes After the Cupping Therapy
(Al‐Hijamah). J Turk Acad Dermatol 2012;6 (1):1261a1.
19. Cao H, Han M, Li X et al. Clinical research evidence of cupping therapy in China: a systematic
literature review. BMC Complemen Altern Med 2010;10:70.
20. Ahmadi A, Schwebel DC, Rezaei M. The Efficacy of Wet‐Cupping in the Treatment of Tension
and Migraine Headache. The American Journal of Chinese Medicine 2008;36(1):37‐44.
21. Ambarish V, Barde P, Vyas A, Deepak KK. Comparison between pre‐prandial and post‐prandial
heart rate variability (HRV). Indian J Physiol Pharmacol 2005;49:436‐42.
22. Chakraborty U, Ghosh T. A study on the physical fitness index, heart rate and blood pressure in
different phases of lunar month on male human subjects. Int J Biometeorol 2013;57:769‐74.
23. Ahmedi M, Siddiqui MR. The value of wet cupping as a therapy in modern medicine‐An Islamic
Perspective. Webmed Central Alternative Medicine 2014;5(12):WMC004785 (doi:
10.9754/journal.wmc.2014.004785).
24. Niasari M, Kosari F, Ahmadi A. The effect of wet cupping on serum lipid concentrations of
clinically healthy young men: a randomized controlled trial. J Altern Complement Med
2007;13(1):79–82.
25. Musial F, Michalsen A, Dobos G. Functional chronic pain syndromes and naturopathic
treatments: neurobiological foundations. Forsch Komplement Med 2008;15(2):97–103.
26. Ahmed SM, Madbouly NH, Maklad SS, Abu‐Shady EA. Immunomodulatory effects of blood
letting cupping therapy in patients with rheumatoid arthritis. Egypt J Immunol 2005;12(2):39‐51.
27. Emerich M, Braeunig M, Clement HW, Lüdtke R, Huber R. Mode of action of cupping‐‐local
metabolism and pain thresholds in neck pain patients and healthy subjects. Complementary
therapies in medicine 2014;22(1):148‐58.
28. Guyton AC, Hall JE. Textbook of Medical Physology. Philaldelphia: Elsevier Saunders; 2006.
29. Kim J, Lee MS, Lee D, Boddy K, Ernst E. Cupping for treating pain: a systematic review.
Evidence‐based complementary and alternative medicine: eCAM. 2011;2011:467014‐7.
30. Wang SM, Kain ZN, White P. Acupuncture Analgesia: I. The Scientific Basis. Anesth Analg
2008;106(2):602‐10.
31. Lund I, Lundeberg T. Are minimal, superficial or sham acupuncture procedures acceptable as
inert placebo controls? Acupuncture in medicine : journal of the British Medical Acupuncture
Society 2006;24(1):13‐5.
32. Cao H, Li X, Liu J. An updated review of the efficacy of cupping therapy. PloS one
2012;7(2):e31793 (doi:10.1371/journal.pone.0031793).
33. Lauche R, Cramer H, Choi K, Rampp T, Saha FJ, Dobos GJ, et al. The influence of a series of five
dry cupping treatments on pain and mechanical thresholds in patients with chronic non‐
specific neck pain‐‐a randomised controlled pilot study. BMC Complementary and Alternative
Medicine 2011;11(1):63.
34. El Sayed SM, Mahmoud HS, Nabo MMH. Medical and Scientific Bases of Wet Cupping Therapy
(Al‐hijamah): in Light of Modern Medicine and Prophetic Medicine. Altern Integ Med 2013;2:5.
Kupa Tedavisi ve Hacamat
Okumuş Ankara Med J, Vol. 16, Num. 4, 2016
381
35. Hanan S., Eman S. Cupping Therapy (Al‐Hijama): it’s impact on persistent non‐specific lower
back pain and client disability. Life Sci J. 2013;10:631–642.
36. Alshowafi FK. Effect of Blood Cupping on Some Biochemical Parameter. Med. J. Cairo Univ.
2010; 78: 311‐315.
37. Wan XW. Clinical observation on treatment of cervical spondylosis with combined acupuncture
and cupping therapies. Journal of Acupuncture and Tuina Science 2007;5:345–7.
38. Öncel Ç. SVH’nin tarihçesi: İbn‐i Şerif ve Balzac’tan iki tedavi örneği. Türk Beyin Damar
Hastalıkları Dergisi 2012;18(2):31‐4.
39. Tsuchiya M, Sato EF, Inoue M, Asada A. Acupuncture enhances generation of nitric oxide and
increases local circulation. Anesth Analg 2007;104:301‐7.
40. Lee B, Song Y., Lim H. Literature investigation regarding cupping therapy and analysis of
current professional’s cupping treatment. J Oriental Rehab Med 2008;18:169–91.
41. S. Erras, L. Benjilali, L. Essaadouni. Wet cupping in the treatment of recalcitrant oral and
genital ulceration of Behcet disease: a randomized controlled trial. Ind J Tradit Knowl
2013;(12):615–8.
42. Refaat B, El‐Shemi AG, Ebid AA, Ashshi A, BaSalamah MA. Islamic Wet Cupping and Risk
Factors of Cardiovascular Diseases: Effects on Blood Pressure, Metabolic Profile and Serum
Electrolytes in Healthy Young Adult Men. Altern Integ Med 2014;3(1):151 (doi:10.4172/2327‐
5162.1000151).
43. Mehta P, Dhapte V. Cupping therapy: A prudent remedy for a plethora of medical ailments. J
Tradit Complement Med. 2015;5(3):127–34.
44. Shekarforoush S, Foadoddini M, Noroozzadeh A, Akbarinia H, Khoshbaten A. Cardiac effects of
cupping: myocardial infarction, arrhythmias, heart rate and mean arterial blood pressure in the
rat heart. Chin J Physiol 2012;55:253–8.
45. Koçer A, Memişoğullari R, Domaç FMet al. IL‐6 levels in migraine patients receiving topiramate.
Pain Pract 2009;9:375‐9.
46. Ahmed A, Khan RA, Ali AA, Ahmed M, Mesaik MA. Effect of wet cupping therapy on virulent
cellulitis secondary to honey bee sting–a case report. Journal of Basic and Applied Sciences
2011;7:123‐5.
47. Cao H, Hu H, Colagiuri B, Liu J Medicinal cupping therapy in 30 patients with fibromyalgia: a
case series observation. Forsch Komplementmed 2011;18:122‐ 6.
48. Mahmoud HS, Abou‐El‐Naga M, Omar NAA et al. Anatomical sites for practicing Wet Cupping
Therapy (Al‐Hijamah): In Light of Modern Medicine and Prophetic Medicine. Altern Integ Med
2013;2:138.
49. Ranaei‐siadat SO, Kheirandish H, Niasari, Adibi Z, Agin K, Tashnizi MB. The effect of cupping
(hejamat) on blood biochemical and immunological parameters. Iranian Journal of
Pharmaceutical Research. 2004;2:31‐2.
50. El Sayed SM, Mahmoud AA, El Sawy SA et al. Warburg effect increases steady‐state ROS
condition in cancer cells through decreasing their antioxidant capacities (Anticancer effects of
3‐bromopyruvate through antagonizing Warburg effect). Med Hypotheses 2013;81(5):866‐70.
51. Abd al‐Jawad MEM, Mohamed SA, Elsayed BA, Mohamed ANM. Evaluation of Wet Cupping
Therapy (Hijama) as an Adjuvant Therapy in the Management of Bronchial Asthma. Indian
Journal of Physiotherapy and Occupational Therapy 2011;5:122‐6.
52. Hekmatpau D, Moeini L, Haji‐Nadali S. The effectiveness of wet cupping vs. venesection on
arterial O2 saturation level of cigarette smokers: A randomized controlled clinical trial. Pakistan
Journal of Medical Sciences 2013;29(6):1349‐53.
53. M. Bilal, R. Khan, A. Ahmed, S. Afroz. Partial evaluation of technique used in cupping therapy.
J Basic Appl Sci 2011;(7):65–8.
54. El‐Domyati M, Saleh F, Barakat M, Mohamed N. Evaluation of Cupping Therapy in Some
Dermatoses. Egyptian Dermatology Online Journal 2013;9:79‐82.
55. Zaki SA. Adverse drug reaction and causility assessment scales. Lung India 2011;28:152‐3.
56. Kim KH, Kim TH, Hwangbo M, Yang GY. Anaemia and skin pigmentation after excessive
cupping therapy by an unqualified therapist in Korea: a case report. Acupunct Med 2012;30: 27‐
8.
57. Lee HJ, Park NH, Yun HJ, Kim S, Jo DY. Cupping therapy‐induced iron deficiency anemia in a
healthy man. Am J Med 2008;121(8):e5‐6 (doi: 10.1016/j.amjmed.2008.04.014).
Kupa Tedavisi ve Hacamat
Okumuş Ankara Med J, Vol. 16, Num. 4, 2016

Leave a Reply


Sizi Hemen Arayalım